Το παρόν σχέδιο μαθήματος επικεντρώνεται στο ποίημα «Βράδυ» του Κ. Καρυωτάκη, από το σχολικό εγχειρίδιο της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της Γ΄ Γυμνασίου. Ξεκινώντας από μια ανασκόπηση των χαρακτηριστικών του ποιητικού ρεύματος στο οποίο ανήκει ο Καρυωτάκης (νεοσυμβολισμός/νεορομαντισμός), προβαίνουμε σε μια ενδελεχή ανάλυση της μορφολογικής σύστασης του ποιήματος, του νοηματικού του υποβάθρου και των συμβολικών του προεκτάσεων. (Βλ. και το σχετικό Σεμινάριο του Filhub για τον διδακτικό σχεδιασμό του ποιήματος σε Γυμνάσιο και Λύκειο, με έμφαση στο ποίημα του Καρυωτάκη «Σαν δέσμη από τριαντάφυλλα» [link…]).
Γενικός Σκοπός
Η επαφή και η εξοικείωση των μαθητών με την τέχνη του λόγου, δηλαδή με τη γραπτή αποτύπωση, μέσω λέξεων και συμβόλων, των σκέψεων, των προβληματισμών, των επιθυμιών και των συναισθημάτων του δημιουργού, ώστε να επιτευχθεί η πνευματική καλλιέργεια του αναγνωστικού κοινού και η αισθητοποίηση του ωραίου.
Ειδικοί Στόχοι
Οι μαθητές αναμένεται:
α. να αντιληφθούν την καταθλιπτική ψυχοσύνθεση των ποιητών της Γενιάς του ’20, όπως του Καρυωτάκη, και την ιδιαίτερη στάση τους απέναντι στη ζωή και στην τέχνη·
β. να ολοκληρώσουν τις γνώσεις τους πάνω στα μορφολογικά γνωρίσματα της παραδοσιακής και της νεωτερικής ποίησης·
γ. να διαπιστώσουν ότι η τεχνοτροπία του συμβολισμού επηρεάζει δραστικά την ποιητική ατμόσφαιρα και προσδίδει νέο νοηματικό φορτίο στις λέξεις και στις έννοιες·
δ. να εντοπίσουν στοιχεία αυτοαναφορικότητας στην ποίηση ή σε στίχους τραγουδιών·
ε. να εφαρμόσουν τη διακειμενικότητα και τη διαθεματικότητα, κατά τη μελέτη της ποίησης, και να συνειδητοποιήσουν την αλληλεξάρτηση ανάμεσα στις διάφορες μορφές τέχνης.
Αφόρμηση
Εναλλακτική Αφόρμηση: Ο φιλόλογος δύναται να προβάλει στον προτζέκτορα της τάξης ή να μοιράσει σε φυλλάδια τους παρακάτω επιλεγμένους στίχους από το παλιό λαϊκό τραγούδι «Βραδιάζει» του Στέλιου Καζαντζίδη, βάζοντάς τους, παράλληλα, να το ακούσουν: «Βραδιάζει πάλι σήμερα βραδιάζει / κι έρχεται η ώρα η δικιά μου. / Αυτή που, σαν πουκάμισο, ταιριάζει / με τη μελαγχολία στην καρδιά μου. // Σαν μάνα, το σκοτάδι μ’ αγκαλιάζει / μια τέτοια ώρα θέλω να πεθάνω». Κατόπιν, μπορεί να τους θέσει τα εξής εισαγωγικά ερωτήματα: «Πώς συνδέεται το βράδυ και η νύχτα με τα συναισθήματα του ερμηνευτή; Ποιες λέξεις των στίχων δηλώνουν αυτά τα συναισθήματα;», «Ποιους ανθρώπους πιστεύετε ότι “αγγίζουν” περισσότερο αυτοί οι στίχοι και γιατί;».
Προσφορά νέας γνώσης
Κώστας Καρυωτάκης, «Βράδυ», Ελεγεία και Σάτιρες (1927)
Τα παιδάκια που παίζουν στ’ ανοιξιάτικο δείλι
–μια ιαχή μακρυσμένη–,
τ’ αεράκι που λόγια με των ρόδων τα χείλη
ψιθυρίζει και μένει,
τ’ ανοιχτά παραθύρια που ανασαίνουν την ώρα,
η αδειανή κάμαρά μου,
ένα τρένο που θα ’ρχεται από μια άγνωστη χώρα,
τα χαμένα όνειρά μου,
οι καμπάνες που σβήνουν, και το βράδυ που πέφτει
ολοένα στην πόλη,
στων ανθρώπων την όψη, στ’ ουρανού τον καθρέφτη,
στη ζωή μου τώρα όλη…
Αμέσως μετά την πρώτη, φυσική και λιτή, ανάγνωση από τον φιλόλογο, ακολουθεί η επί μέρους μεθοδική επεξεργασία του ποιήματος.
-
Τα χαρακτηριστικά του νεοσυμβολισμού/νεορομαντισμού
α. ποίηση χαμηλόφωνη, εξομολογητική και ολιγόστιχη (του “ ήσσονος τόνου”), όχι πατριωτική και εθνεγερτική·
β. ποίηση ενδοσκόπησης και αυτογνωσίας, με σαφές κοινωνικό περιεχόμενο·
γ. ανανέωση της ποιητικής φόρμας·
δ. ανατροπή της λογικής συγκρότησης του ποιήματος·
ε. χαλάρωση της αυστηρής μετρικής του ποιήματος·
στ. μελαγχολική, ρευστή ατμόσφαιρα, με συγκεχυμένα ερεθίσματα·
ζ. τάση ονειροπόλησης και φυγής από την πραγματικότητα·
η. έμμεση απεικόνιση της ψυχικής κατάστασης του ποιητικού υποκειμένου με τη χρήση αντικειμένων του εξωτερικού κόσμου – συμβόλων·
θ. μουσικότητα·
ι. αφθονία εκφραστικών τρόπων (π.χ. υποβλητική εικονοποιΐα).
Τη συγκεκριμένη ποιητική τεχνοτροπία υπηρετούν ποιητές όπως ο Κ. Καρυωτάκης, η Μ. Πολυδούρη, ο Ν. Λαπαθιώτης, ο Τ. Άγρας, ο Κ. Ουράνης, ο Ρ. Φιλύρας, ο Μ. Παπανικολάου κ.ά.
-
Τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Καρυωτάκη
α. ποιητικός τόνος απαισιόδοξος και μελαγχολικός·
β. φιλοσοφική ενατένιση του κόσμου και των ανθρώπων·
γ. αίσθηση του ανικανοποίητου·
δ. νοσταλγία του ευτυχισμένου παρελθόντος και θρήνος για την πτώση των υψηλών ιδανικών·
ε. παραίτηση και πεισιθάνατη διάθεση·
στ. περιφρόνηση της μεσοπολεμικής κοινωνίας και αποκοπή του καλλιτέχνη από την καθησυχαστική σταθερότητα των υφιστάμενων αξιών, καθώς έρχεται αντιμέτωπος με μια πρωτοφανή ιδεολογική, κοινωνική και πολιτική κρίση (διάσταση κοινωνίας και τέχνης)·
ζ. λόγος ειρωνικός, σατιρικός και σαρκαστικός απέναντι σε κάθε είδους κοινωνική παθογένεια και καταπίεση·
η. σχεδόν μόνιμη σύζευξη του ερωτικού συναισθήματος ή της αισθησιακής εμπειρίας με το μοτίβο της διάλυσης και του θανάτου·
θ. εισαγωγή μοντέρνων γνωρισμάτων (π.χ. ανομοιομορφία στροφών, στίχων και συλλαβών, μετρική χαλάρωση, νοηματική ασάφεια και αοριστία) στην παραδοσιακή ποίηση.
-
Η ποιητική συλλογή Ελεγεία και Σάτιρες (1927)
Πρόκειται για μία συλλογή-σταθμό στην ιστορία της νεοελληνικής ποίησης, όπου ο Καρυωτάκης αποτυπώνει αιχμηρά, αλλά, συγχρόνως, με ευαισθησία και ωριμότητα, την αλλοτρίωση, την αστική υποκρισία και το φαινόμενο της αποξένωσης του ανθρώπου μέσα στον σύγχρονο κόσμο. Ο έρωτας ιχνηλατείται μέσα από την απουσία του, ενώ η υπαρξιακή αγωνία διαπερνά όλα τα ποιήματα της συλλογής.
-
Το θέμα του ποιήματος του Καρυωτάκη
Το βράδυ, δηλαδή η ώρα που το φως, σταδιακά, υποχωρεί και αντικαθίσταται από το σκοτάδι, αντικατοπτρίζει τη βεβαρημένη ψυχολογία του ποιητικού υποκειμένου, που τη χαρακτηρίζει η βαθιά θλίψη, η μοναξιά και η ματαίωση των προσδοκιών και των ονείρων (π.χ. «ιαχή μακρυσμένη», «αδειανή κάμαρά μου», «άγνωστη χώρα», «χαμένα όνειρά μου»).
-
Η μετρική του ποιήματος του Καρυωτάκη
Το ποίημα αποτελείται από τρεις τετράστιχες (άρα ισόστιχες) στροφές. Η κάθε στροφή, όμως, αποτελείται από ανισοσύλλαβους στίχους (= στίχους με άνισο αριθμό συλλαβών). Συγκεκριμένα, το μέτρο είναι αναπαιστικό, με εναλλαγή διπλού και απλού ανάπαιστου ανά δίστιχο. Δηλαδή ο πρώτος στίχος κάθε δίστιχου είναι 14σύλλαβος παροξύτονος (π.χ. «Τα παι-δά-κια που παί-ζουν στ’ α-νοι-ξιά-τι-κο δεί-λι») και ο δεύτερος στίχος κάθε δίστιχου είναι 7σύλλαβος παροξύτονος (π.χ. «μια ια-χή μα-κρυ-σμέ-νη»). Η διαφορά αυτή στον αριθμό των συλλαβών θυμίζει τον ρυθμό της ανθρώπινης αναπνοής (εισπνοή-εκπνοή) και “σπάει” τη ρυθμική μονοτονία της παραδοσιακής ποίησης.
Γενικά, το εμβατηριακό αναπαιστικό μέτρο δεν συνάδει με τη χαμηλόφωνη λυρική ποίηση, οπότε η δυσαρμονία αυτή τονίζει το δράμα του ποιητικού υποκειμένου.
Τέλος, οι στίχοι έχουν μουσικότητα και υπάρχει πλεχτή ομοιοκαταληξία (ομοιοκαταληκτούν ο 1ος με τον 3ο και ο 2ος με τον 4ο στίχο· π.χ. «δείλι-χείλι», «μακρυσμένη-μένει»), η οποία λειτουργεί ευεργετικά στη συναισθηματική συνοχή του ποιήματος και εντείνει τους συμβολισμούς του.
-
Γλωσσική έκφραση, ύφος και καλολογικά στοιχεία στο ποίημα του Καρυωτάκη
Η γλώσσα είναι απλή δημοτική.
Το ύφος είναι λυρικό, μελαγχολικό και απαισιόδοξο.
Η αφήγηση σε α΄ ενικό πρόσωπο προσδίδει εξομολογητικό τόνο και βιωματική χροιά στο ποίημα.
Επιπρόσθετα, οι δευτερεύουσες αναφορικές προτάσεις του ποιήματος αρχίζουν, αλλά δεν ολοκληρώνονται, δηλώνοντας ότι το ποιητικό υποκείμενο βρίσκεται διαρκώς στην ίδια φορτισμένη ψυχική κατάσταση και ότι τέτοια βράδια σαν αυτό που περιγράφει, συνιστούν τον κανόνα της ανιαρής ζωής του. Κατά συνέπεια, προκύπτει ασαφής σύνταξη, αφού και τα συναισθήματα του ποιητικού υποκειμένου είναι ανάμικτα.
Με την καθοδήγηση του φιλολόγου και τη συμμετοχή των μαθητών, τα εκφραστικά μέσα μπορούν να κωδικοποιηθούν, στη διάρκεια του μαθήματος ως εξής:
α. μεταφορές («οι καμπάνες που σβήνουν», «το βράδυ που πέφτει»)·
β. προσωποποιήσεις («τ’ αεράκι που…ψιθυρίζει και μένει», «τ’ ανοιχτά παραθύρια που ανασαίνουν την ώρα»)·
γ. παύλες, αποσιωπητικά και ασύνδετο σχήμα στο τέλος του ποιήματος («ολοένα στην πόλη…στη ζωή μου τώρα όλη»): Αναδεικνύουν το αίσθημα του κενού, της απομόνωσης και της ψυχικής αποσύνθεσης του ποιητικού υποκειμένου·
δ. υποκοριστικά («παιδάκια», «αεράκι»): Υποδηλώνουν τον ρομαντισμό και την ευαισθησία του ποιητικού υποκειμένου·
ε. εικόνες: Το ποίημα συνίσταται, κατά κύριο λόγο, από μια αλληλουχία υποβλητικών εικόνων, οι οποίες αναπαριστούν τους ανεκπλήρωτους πόθους και τους ματαιωμένους στόχους του ποιητικού υποκειμένου.
Εικόνες πρώτης στροφής:
Οι δύο πρώτοι στίχοι εμπεριέχουν μια οπτική εικόνα («τα παιδάκια που παίζουν στ’ ανοιξιάτικο δείλι») και μια ακουστική εικόνα («μια ιαχή μακρυσμένη»), κατά το μοτίβο της συναισθησίας (= συνύπαρξη και ταυτόχρονη λειτουργία δύο αισθήσεων· εδώ, της όρασης και της ακοής). Η επένδυση των εικόνων με ήχους είναι βασικό στοιχείο της ποίησης των νεοσυμβολιστών και δημιουργεί μια “θολή” ατμόσφαιρα στο ποίημα.
Τα παιδάκια που παίζουν στ’ ανοιξιάτικο δείλι
Οι φωνές των μικρών παιδιών που παίζουν, εκείνο το ανοιξιάτικο απόβραδο, ακούγονται να έρχονται από πολύ μακριά, αδύναμες και απόκοσμες, σαν να πρόκειται να “σβήσουν” ακαθόριστα. Το ποιητικό υποκείμενο, λοιπόν, από τους πρώτους κιόλας στίχους, αισθητοποιεί το πόσο απομακρυσμένο νιώθει από τις ευδαιμονικές στιγμές του ανθρώπινου βίου και πόσο η έντονη ζωή διαδραματίζεται πέρα από τη δική του ύπαρξη. Εν πολλοίς, το ποιητικό υποκείμενο είναι οριστικά αποκομμένο από τη χαρά και την ξενοιασιά της παιδικής ηλικίας. Επομένως, αυτός ο συνδυασμός εικόνων σηματοδοτεί μια τοπική και συναισθηματική αποστασιοποίηση του ποιητικού υποκειμένου, παράλληλα με μια πορεία βύθισης στη σιωπή, η οποία είναι χαρακτηριστικό της νύχτας και του θανάτου.
Ο τρίτος και ο τέταρτος στίχος εμπεριέχουν μια ακουστική και, συνάμα, οσφρητική εικόνα. Το ανοιξιάτικο αεράκι συνομιλεί με τα χείλη των τριαντάφυλλων και τους ψιθυρίζει κρυφά λόγια, που δεν γίνονται αντιληπτά από το ποιητικό υποκείμενο. Το αεράκι, σαν να είναι μαγεμένο από την ομορφιά των ρόδων, συνάπτει μαζί τους μια ανομολόγητη συμφωνία και μένει πλάι τους επιζητώντας τη θελκτική τους συντροφιά. Τα ρόδα είναι ένα διαχρονικό σύμβολο της ερωτικής επιθυμίας, οπότε η στιχομυθία του αέρα μαζί τους ορίζει και, ταυτόχρονα, αναιρεί μια ερωτική ατμόσφαιρα, εφόσον δεν υπάρχει καμία άλλη ανθρώπινη παρουσία πέρα από το λυρικό “εγώ”.
Εικόνες δεύτερης στροφής:
Οι εικόνες, εδώ, γίνονται πιο ρεαλιστικές, διότι συντελείται μία κινηματογραφική μετάβαση από το μακρινό ειδυλλιακό φυσικό τοπίο στο κοντινό ασφυκτικό αστικό περιβάλλον. Οι εικόνες αυτές φανερώνουν τον κλονισμένο ψυχισμό του ποιητικού υποκειμένου, που εμφορείται από κατήφεια και απελπισία.
Τα παραθύρια ανασαίνουν την ώρα
Οι εικόνες των δύο πρώτων στίχων μεταδίδουν την ψυχική ερήμωση του ποιητικού υποκειμένου και τη μοναξιά που αισθάνεται. Τα ανοιχτά παράθυρα του σπιτιού του, που μοιάζουν να “ανασαίνουν”, όσο επιτρέπουν στον άνεμο να εισέρχεται μέσα, είναι η μόνη επαφή του με τον έξω κόσμο, μιας που, κοιτώντας τα, καταλαβαίνει το αργό και βασανιστικό πέρασμα της ώρας. Επιπλέον, εμφανής είναι η αντίθεση ανάμεσα στα “έχοντα ζωή” παράθυρα και στην κάμαρα, που είναι “νεκρή”, δηλαδή αδειανή από ζωή. Με άλλα λόγια, λείπει από εκεί η ζωτικότητα της ανθρώπινης συναναστροφής και του συναισθηματικού μοιράσματος και όχι τα υλικά πράγματα.
Τρένο από μία άγνωστη χώρα
Οι εικόνες του τρίτου και του τέταρτου στίχου είναι και αυτές ενδεικτικές της ψυχικής καταρράκωσης του ποιητικού υποκειμένου, το οποίο παρομοιάζει τα όνειρά του, που χάθηκαν, με ένα τρένο που θα έρχεται από μια άγνωστη και απρόσιτη χώρα. Το ποιητικό υποκείμενο, λοιπόν, αντί να απολαμβάνει τη γαλήνη του ανοιξιάτικου δειλινού, με κάποια φιλική ή ερωτική παρέα, βιώνει ολομόναχο την οδύνη που του προκαλεί η πικρή συνειδητοποίηση πως τα όνειρά του παρέμειναν ανεκπλήρωτα, σαν αποσκευές ενός τρένου που εκτέλεσε τη διαδρομή του, και δεν υπάρχει, πια, ούτε ο χρόνος ούτε η δυνατότητα να τα υλοποιήσει.
Εικόνες τρίτης στροφής:
Το βράδυ που πέφτει ολοένα στην πόλη
Το ποίημα κλείνει με δύο εικόνες, μια ηχητική («οι καμπάνες που σβήνουν») και μια οπτική («το βράδυ που πέφτει»). Ο ήχος από τις καμπάνες του εσπερινού που, σιγά-σιγά, ατονεί και το σκοτάδι που όλο και πιο γρήγορα καλύπτει, σαν πέπλο, την πόλη, τα πρόσωπα των ανθρώπων και τον ουράνιο θόλο, συμβολίζουν την αμείλικτη πάροδο του χρόνου και μεγιστοποιούν την αίσθηση της απώλειας, που συνδέεται στενά με τη βραδινή ώρα. Καθημερινά και αδιάκοπα, ολοκληρώνεται ένας χρονικός κύκλος, περνώντας από τις φάσεις του πρωινού φωτός, του δειλινού, δηλαδή της ώρας που το φως εξασθενεί, μαζί με τις ψυχικές αντοχές του ποιητικού υποκειμένου, και του βραδινού σκοταδιού, που απλώνεται όχι μόνο στον περιβάλλοντα χώρο, αλλά και στον εσωτερικό κόσμο του ποιητικού υποκειμένου.
Το σκοτάδι, λοιπόν, ως ύψιστο σύμβολο της απόγνωσης, του χάους, του αφανισμού και του θανάτου, σκεπάζει τα πάντα, αναγκάζοντας το “φως”, δηλαδή την ελπίδα, να υποχωρήσει και να χαθεί. Η έλευση του σκοταδιού, που όλο και πυκνώνει, οδηγεί στον άδοξο τερματισμό κάθε θετικής προοπτικής και στη συντριβή κάθε προσδοκίας. Ο χρόνος πέρασε αμετάκλητα για το ποιητικό υποκείμενο και ό,τι του έχει απομείνει είναι η πικρία και η μεταμέλεια για όλες εκείνες τις ευκαιρίες που αφέθηκαν αναξιοποίητες.
Ανακεφαλαίωση
Το ποιητικό υποκείμενο, αντικρίζοντας ένα τυπικό αθηναϊκό δειλινό, βυθίζεται μέσα στο δικό του “σκοτεινό” ψυχολογικό αδιέξοδο. Τα όνειρά του είναι “άπιαστα” και ανέφικτο, πια, να πραγματοποιηθούν. Ο ρομαντισμός του συγκρούεται με τον ρεαλισμό, διακόπτεται απότομα και καταλήγει σε κλαυσίγελω και σε τραγικότητα. Ωστόσο, η ποιητική του έκφραση είναι σαφώς επηρεασμένη από τον νεοσυμβολισμό, αφού διέπεται από την υποβλητικότητα, τη μουσικότητα και τη διάχυτη μελαγχολία. Έτσι, το συναίσθημα εικονοποιείται περίτεχνα μέσω των λέξεων.
Ανάθεση εργασίας
- Στην τελευταία στροφή του ποιήματος, το βράδυ αποκτά συμβολική διάσταση. Τι πιστεύετε ότι συμβολίζει; Μπορείτε να εντοπίσετε κάποιο άλλο σύμβολο στο ποίημα;
- Ποιο είναι το κυρίαρχο εκφραστικό μέσο του ποιήματος; Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας, εντοπίζοντας δύο παραδείγματα, και, έπειτα, να τα σχολιάσετε.
- Ποια είναι η σχέση του ποιητικού υποκειμένου με τον χρόνο; Ποια συναισθήματα του προξενεί η διέλευση του χρόνου; Η απάντησή σας να στηριχτεί σε σχετικούς στίχους του ποιήματος.
